Darbeseverler-DarbesavarlarEmail: a.bulac@zaman.com.tr
Tm Yazlar


--------------------------------------------------------------------------------

Trkiye, Bat`da ve Ortadou`da nev`i ahsna bal bir sivil-asker ilikisi iindedir.
Bat`da askerlerin siyasetilerin emrinde olduunu biliyoruz. Ortadou`da ise monari varsa, orada askerin esamesi okunmaz, ordu eyhin veya kraln emrindedir.

Diktatrlk varsa, orada da asker niformasyla iktidarn tepesinde duruyor. Trkiye`de ise "sivil sahne"nin gerisinde asker gerek iktidar elinde bulunduruyor.

Bunun hangi tarih, politik ve zihnsel kaynaklardan beslendii konusu zerinde duracaz. lkin tarihten balayalm:

Osmanl ile ilgili sylenecek ilk ey, bu devletin teokratik olmad gibi mutlakiyeti de olmad hususudur. Uygulamada aksine rnekler olsa bile, Osmanl kendini daima bir hukukla snrl saymtr: Sisteme gre padiahn eriat dna kmasn Divan- Hmayun, ulema ve vkela nlemek zorundadr. Kanuni`nin koyduu bir kanunnamedeki "Devlet idaresi ulema ve vkelaya tevdi edilmitir. Padiahn doru yoldan sapmas halinde, ulema ve vkela ordu reislerini vaziyetten haberdar ederek padiah tahttan indirip, yerine hanedan erknndan dierini seeceklerdir." hkm, hkmdar zerinde bir denetlemeyi tespit eder. Bununla beraber ulema snf ile vkelann byle bir denetlemeyi yapacak surette tekilatlanmadklar gzden kamamaldr. (E. Ziya Karal, Osmanl Tarihi, VII, 196)

Bu durum siyasetin ve genel olarak ynetimin temel zaafna iaret eder. Teorik olarak padiah, Bat`dakine benzer mutlak bir otorite konumunda olmasa bile ve temel icraatlar eriat erevesinde ulemann ve vkelann denetimi altnda bulunsa bile, hukuku ihlal etmesi halinde denetim yetkisine sahip bu glerin nasl ve hangi hukuki mekanizmalar eliinde harekete geecekleri belirlenmediinden, sonuta bu gibi durumlarda ordu (Yenieri), fiili durum yaratp ynetime el koymu, ulema ve vkelaya den bu fiili durumu veya baka bir deyile "durumdan vazife karanlar"n yapp ettiklerini onaylamak olmutur. Aksi de varid olmutur. Yani bazen iktidar deiiklii isteyen ulema ve sivil brokratlar Yenieri`yi padiah tahtndan indirmek iin adeta tahrik ve tevik etmitir. Bu, ynetim zerinde askerin hangi llerde g sahibi olduunu gsterir. Ancak burada son derece nemli bir nokta var: Askerin misyonu kendi bana darbe yapp ynetimi ele geirmek ve devleti militaristletirmek deil, ii bitince taht yine hanedandan birine tevdi etmektir.

Denetleme ihtiyacna karlk, bir denetleme mekanizmasnn olmamas, zaman iinde ulemann desteini kazanan ordu iindeki birtakm glerin ynetim zerindeki itahlarn kabartmasna yol amtr. Hi eksilmeyen iktidar mcadelelerinde zamanla g dengelerine gre padiah eriata aykr eylem ve ilerden tr kendini yalnzca Tanr`ya kar sorumlu tutma eilimi iine girdi. Bu da, dnyevi planda siyasi, hukuki ve cezai sorumluluktan kurtulmas iin zerk bir alan ayor, padiahta mutlakiyeti duygularn uyanmasn salyordu. Fakat padiahlar bunu hibir zaman baaramadlar. Baaramaynca daima bir yandan toplumsal g dengelerini kollarken, te yandan ve asl olarak ya askerin etkisini azaltma yoluna gittiler veya tahtn gvenliini askerin eline teslim ettiler.

Bu tarih tecrbe bize bugnk asker-sivil ilikisini derinden etkileyen bir miras brakt. 1) Buna gre modernlemeye paralel olarak merkeziyetileme eilimlerine giren devlette, nihai yetki paylamnda askerler sivillerin gerek rakipleri oldular. 2) ktidara gzn diken siviller, askeri, darbe yapmaya tevik ve tahrik eder veya darbe yapan asker, arkadan kendine yasal bir klf bulup uydurur, bunu da sivillere yaptrr (1961 ve 1982 anayasalar). 3) Ancak her mdahaleden birka sene sonra asker ynetimi sivillere devreder; onun geleneinde -mesela Latin Amerika, Ortadou veya Afrika`da olduu gibi- sonsuza kadar iktidar elinde tutma alkanl yoktur. 

